را بنياد نهادند . اين مجله پس از انتشار هفت شماره در نتيجهء انقلاب گيلان تعطيل شد و بار ديگر در فروردين 1304 منتشر گرديد ، ولى اين‌بار فقط چهار شماره از آن منتشر شد . مجلّات ادبى و سياسى در آذربايجان : مجلهء ادب را محصلين دبيرستان تبريز منتشر مىكردند و شمارهء يكم آن در 15 آبان ماه 1298 انتشار يافت و طى دو سال 12 شماره از آن منتشر گرديد . نويسندگان آن فريور ، اسماعيل اميرخيزى و يحيى آرين‌پور بودند . در اين مجلّه ، مقالات تاريخى ، علمى ، تربيتى ، بهداشتى ، قطعات ادبى و تراجم احوال بزرگان و مطالب گوناگون ديگر درج مىشد . آزاديستان : پس از آنكه آزاديخواهان آذربايجان در 16 فروردين 1299 به رهبرى شيخ محمّد خيابانى قيام كردند ، براى آنكه همه بدانند آذربايجان بخشى از خاك ايران است و براى رفع هرگونه سوء تفاهمى نام استان آذربايجان را « آزاديستان » گذاشتند و كمى بعد ، روزنامه يا مجلّه‌اى به‌همين نام كه نويسندهء آن تقى رفعت سردبير روزنامهء تجدّد بوده منتشر شد . اين مجلّه با طرح مسألهء نسوان و بحث جدلى و اصولى راجع به تجدّد در ادبيات و درج اشعار نو ، بر ساير مجلات آن دوره امتياز داشت . مجلات برون مرزى : « در سالهاى بعد از جنگ جهانى اول تا روى كار آمدن سلسلهء پهلوى ، عده‌يى از اعضاى جناح راست دموكراتها نظير تقىزاده ، ميرزا محمّد خان قزوينى ، كاظم‌زاده ايرانشهر ، غنىزاده ، جمال‌زاده و عده‌يى ديگر به آلمان رفتند . پس از ايجاد چاپخانهء كاويانى ، عده‌يى از صاحبنظران راجع به موسيقى ، كشاورزى و ديگر مسائل اجتماعى رسالاتى نوشتند و بعضى از كتب قديمه و نسخ نادر نويسندگان معروف نظير زاد المسافرين ناصر خسرو علوى را ( كه تنها دو نسخه خطى در پاريس و كمبريج موجود بود ) به طبع رسانيدند . علاوه‌بر اين ، روزنامهء كاوه را عده‌يى از روشنفكران مقيم اروپا به‌وجود آوردند ؛ اين روزنامه مادام كه جنگ ادامه داشت ، بيشتر جنبهء سياسى داشت . با اينحال غير از مقالاتى دربارهء وقايع ايران و اعمال مليّون ، بعضى مسائل علمى و ادبى در آن درج مىشد و پس از متاركهء جنگ ، به بحث و مطالعه در پيرامون مسائل ادبى پرداخت . در اين دوره ، كاوه اسما در هر پانزده روز يك‌بار منتشر مىشد ، ولى اغلب در ميان شماره‌هاى آن مدت زيادى فاصله پيدا مىشد ، با اينحال اين مجله تا 15 ذيقعده 1327 به حيات خود ادامه داد . »